Zdrowie

Wciąż zabija zbyt często, zbyt szybko. Jak uciec przed rakiem?

Redakcja
Redakcja
7 czerwca 2021
Fot. iStock/FatCamera
 
Wielu mieszkańców Polski umiera zbyt wcześnie, zwłaszcza z powodu nowotworów. Tym śmierciom często można zapobiec – albo nie doprowadzając do choroby, albo – jeśli do niej dojdzie – skutecznie ją lecząc. Przedstawiamy nowe dane o zdrowiu mieszkańców Polski opracowane przez naukowców NIZP-PZH, a także praktyczne wskazówki specjalistów z NIO-PIB.

Ci pierwsi wskazują, że możliwa do zapobieżenia przedwczesna umieralność z powodu chorób nowotworowych jest obecnie znacznie wyższa niż z powodu chorób układu krążenia – zarówno wśród mężczyzn jak i kobiet, co ich zdaniem wskazuje na pilną potrzebę wzmocnienia działań prewencyjnych w odniesieniu do chorób nowotworowych. Polska wypada pod tym względem dużo gorzej niż np. Niemcy czy Szwecja, ale także i Czechy.

Pokazują to dane opracowane w oparciu o standaryzowane współczynniki, czyli takie, które pozwalają porównywać różne populacje, pomimo tego, że różnią się one np. strukturą wieku (a wiadomo, że wiek jest jednym z najsilniejszych czynników ryzyka rozwoju raka). I tak na przykład, w 2018 roku standaryzowany współczynnik zgonów mężczyzn poniżej 75 lat z powodu chorób nowotworowych, którym można zapobiegać, wynosił:

  • w Polsce – 121,6 na 100 tys. ludności,
  • w Czechach – 94,3,
  • w Niemczech – 80,7,
  • w Szwecji – 46,2.

Co szósta śmierć jest spowodowana skażeniem środowiska

Na pocieszenie warto jednak dodać, że sytuacja pod tym względem od 1999 r. istotnie się w Polsce poprawiła. Wskaźnik ten dwie dekady temu wynosił bowiem w naszym kraju aż 175,6 na 100 tys.

O ile jednak w przypadku mężczyzn obserwowany jest powolny trend spadkowy, to jednak w przypadku kobiet niestety już tak nie jest.

„W przypadku umieralności kobiet podobny jak w Polsce rosnący trend współczynnika zgonów z powodu nowotworów, którym można zapobiegać występuje w Niemczech, natomiast w Szwecji i w Czechach współczynniki mają istotny, powolny trend malejący co powoduje, że niekorzystna dla Polek nadwyżka umieralności powiększa się” – czytamy w najnowszej edycji opracowania na temat sytuacji zdrowotnej ludności Polski, które opublikował w grudniu 2020 r. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny (NIZP-PZH).

W przypadku kobiet współczynnik ten w Polsce wzrósł w 2018 r. do poziomu 49 na 100 tys. ludności, podczas gdy np. w Szwecji zmniejszył się do 35,1.

Gorzej od wymienionych wyżej krajów wypada też Polska pod względem współczynnika zgonów mężczyzn i kobiet z powodu chorób nowotworowych, które można skutecznie leczyć, choć tu akurat w obydwu przypadkach, w ciągu ostatnich lat, sytuacja nieznacznie się poprawiła.

Badania przesiewowe pomagają uciec przed rakiem

W świetle powyższych danych, a także biorąc pod uwagę nowe zagrożenia i problemy dla zdrowia publicznego związane z pandemią, jeszcze bardziej aktualne staje się pytanie o możliwe sposoby skutecznej zmiany tego ponurego stanu rzeczy.

„Umieralność z powodu przyczyn, którym można zapobiegać, jest znacznie wyższa (o 85 proc.) niż umieralność z powodu przyczyn, które można skutecznie leczyć, co pokazuje słabą stronę dotychczasowej polityki zdrowotnej” – czytamy w opracowaniu NIZP-PZH.

Jak uciec przed rakiem?

„Według aktualnej wiedzy medycznej około 90-95 proc. wszystkich nowotworów powodowanych jest przez czynniki zewnętrzne, których działanie możemy ograniczać, lub nawet zupełnie eliminować – mówimy wtedy o prewencji pierwotnej nowotworów. Bardzo istotne jest również regularne badanie się pod kątem wczesnego wykrycia zmian nowotworowych (udział w badaniach kontrolnych i przesiewowych), co jest z kolei działaniem z zakresu prewencji wtórnej” – mówi dr Paweł Koczkodaj, zastępca kierownika Zakładu Epidemiologii i Prewencji Pierwotnej Nowotworów w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowym Instytucie Badawczym (NIO-PIB).

Jeśli chodzi o czynniki ryzyka, na które mamy wpływ, to najważniejszym jest palenie tytoniu.

„W dymie tytoniowym występuje ponad 70 silnie rakotwórczych substancji. Wbrew pozorom palenie przyczynia się nie tylko do rozwoju raka płuca. Zwiększa też istotnie ryzyko rozwoju wielu innych chorób nowotworowych, np. raka pęcherza moczowego czy raka trzustki” – podkreśla dr Paweł Koczkodaj.

Ale uwaga! Ekspert ostrzega, że jeśli ktoś dodatkowo, oprócz palenia, spożywa także alkohol, to istotnie zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwory głowy i szyi (np. raka krtani, przełyku, języka, gardła).

Dlaczego alkoholu nie zaleca się w profilaktyce chorób?

„To bardzo szkodliwa mieszanka, dlatego, że alkohol uszkadza nabłonek, co ułatwia wnikanie do tkanek toksyn z dymu tytoniowego. Dotyczy to zarówno regularnego używania tych substancji, jak i okazjonalnego. Tymczasem wciąż około 25 proc. dorosłych Polaków regularnie pali papierosy. W kontekście palenia warto jeszcze zwrócić uwagę na to, że ryzyko nowotworów zwiększa też palenie bierne, zarówno z drugiej, jak i z trzeciej ręki. W tym ostatnim przypadku chodzi o sytuację, gdy np. ktoś pali w mieszkaniu lub aucie i toksyny z dymu przenikają do tapicerki, dywanów, etc. – wtedy pomimo wietrzenia nadal jesteśmy narażeni na działanie substancji toksycznych” – ostrzega dr Paweł Koczkodaj.

Okazuje się, że za drugi najważniejszy czynnik ryzyka rozwoju nowotworów – zaraz po paleniu tytoniu – uważa się obecnie otyłość, z którą najczęściej idą w parze również nieprawidłowe nawyki żywieniowe oraz niska aktywność fizyczna.

„Otyłość zwiększa ryzyko rozwoju wielu chorób nowotworowych, przede wszystkim dlatego, że powoduje ona liczne zaburzenia hormonalne i metaboliczne” – wyjaśnia ekspert.

Na trzecim miejscu wśród najsilniej zwiększających ryzyko rozwoju raka czynników związanych ze stylem życia znajduje się alkohol.

„Niewygodna prawda jest taka, że każda ilość spożytego przez nas alkoholu ma potencjał rakotwórczy, bez względu na to, czy pijemy piwo, wino czy wódkę. Groźne jest zarówno picie okazjonalne większych ilości alkoholu, jak i spożywanie małych ilości, lecz regularnie” – podkreśla dr Paweł Koczkodaj.

Przeciwnowotworowy styl życia i czujność onkologiczna

„Wspomniane wyżej czynniki ryzyka i czynniki chroniące, zapisane są – obok wielu innych – w tzw. Europejskim Kodeksie Walki z Rakiem (dostępnym na stronie www.12sposobownazdrowie.pl). Naukowcy dowiedli, że gdyby wszyscy Europejczycy stosowali wymienione w kodeksie zasady profilaktyki, to liczba zgonów nowotworowych w Europie mogłaby obniżyć się aż o 50 proc.” – przypomina ekspert.

Tymczasem rzeczywistość jest zgoła inna.

„Niestety w Polsce, w porównaniu do części krajów Europy, zwłaszcza skandynawskich, niski odsetek dorosłych osób bierze udział w stosownych dla ich wieku i płci badaniach przesiewowych – kolonoskopii, mammografii czy cytologii. Odsetek ten dodatkowo obniża się wskutek trwającej pandemii. Na przykład we wrześniu 2019 r. około 38 proc. kobiet powyżej 50. roku życia zgłosiło się na bezpłatną mammografię w ramach programu badań przesiewowych, podczas gdy we wrześniu 2020 r. było ich już tylko około 34 proc (według danych Narodowego Funduszu Zdrowia). Niekorzystny trend widoczny był też w przypadku pozostałych dwóch badań przesiewowych” – informuje dr Paweł Koczkodaj.

Nowotwory a pandemia

„W kontekście zgonów z powodu chorób nowotworowych niepokojące są też dane dotyczące niższej liczby wydawanych w czasie pandemii w Polsce tzw. kart DILO (Kart Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego). Na przykład w kwietniu 2019 r. dla kobiet z rakiem piersi wydano ich ponad 4 tys., a w tym samym okresie 2020 r. było ich już tylko 2,7 tys. Tymczasem zachorowalność z pewnością w tym czasie nie spadła” – mówi ekspert, podkreślając, że pandemia z różnych powodów wpływa na szybkość zgłaszania się pacjentów do lekarzy, co opóźnia diagnostykę i szybkie leczenie.

W czasie pandemii nie obawiaj się prosić o pomoc medyczną

Dlatego tak ważne jest jak najszybsze opanowanie pandemii – m.in. dzięki powszechnym szczepieniom, ale także inwestowanie w powszechną edukację zdrowotną.

„Do występujących różnic w przeżywalności chorych na nowotwory pomiędzy Polską a krajami zachodnimi, poza samymi czynnikami medycznymi, czy ekonomicznymi istotną rolę odgrywają także świadomość i postawy zdrowotne Polaków. Nadal zdarza się, że pacjenci w Polsce późno zgłaszają się do lekarza, gdy zmiany nowotworowe są już bardzo zaawansowane, a przez to trudniejsze do wyleczenia” – mówi dr Paweł Koczkodaj.

Aby to zmienić, cały czas prowadzone są w Polsce różnego rodzaju działania, które mają m.in. jeszcze skuteczniej przekonywać społeczeństwo do udziału w badaniach przesiewowych.

„Z dużą nadzieją patrzymy na wdrażaną obecnie Narodową Strategię Onkologiczną, której realizacja do 2030 r. ma poprawić m.in. obszary związane z edukacją zdrowotną w kontekście chorób nowotworowych, m.in.,   poprzez wprowadzenie do szkół nauczania w ramach  zajęć o zdrowiu. Ponadto, ważnym elementem działań strategii jest również promocja zaleceń Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem” – podsumowuje dr Paweł Koczkodaj.

Wiktor Szczepaniak

Źródło informacji: Serwis Zdrowie


Zdrowie

Życie warte jest rozmowy – platforma dla osób w kryzysie

Redakcja
Redakcja
7 czerwca 2021
 

Codziennie w Polsce 15 osób odbiera sobie życie, a 225 próbuje to zrobić. Każde samobójstwo i próba samobójcza wpływa na średnio 20 osób z najbliższego otoczenia. Dzięki pracy ekspertów z Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego oraz wsparciu finansowemu PZU powstała pierwsza w Europie platforma internetowa „Życie warte jest rozmowy” www.zwjr.pl. Rzetelne informacje, wskazówki i wsparcie dostaną tam osoby w kryzysie i bliscy, którzy chcą im pomóc.

W trosce o nasze zdrowie psychiczne, Polskie Towarzystwo Suicydologiczne uruchomiło serwis „Życie warte jest rozmowy” www.zwjr.pl. Dzięki platformie internetowej każdy, kto myśli o samobójstwie lub ma za sobą próby samobójcze otrzyma dostęp do rzetelnej wiedzy, wskazówek jak radzić sobie z kryzysem, a także będzie mógł napisać do specjalistów wiadomość online. Wsparcie na stronie otrzymają także Ci, którzy chcą pomóc bliskim będącym w kryzysie lub po próbie samobójczej. Projekt finansowany jest z funduszu prewencyjnego PZU SA.

– Poprzez swoją działalność prewencyjną chcemy nie tylko zapobiegać wypadkom komunikacyjnym, w życiu codziennym, w zakładach pracy czy podczas wypoczynku np. w górach czy na Mazurach, ale także dbać o kondycję fizyczną i psychiczną Polaków. To szczególnie istotne w czasach pandemii, która uświadomiła nam wszystkim, jak ważne jest zdrowie, także psychiczne. To właśnie w trosce o nie, we współpracy z Polskim Towarzystwem Suicydologicznym, sfinansowaliśmy powstanie pierwszej w Europie platformy dla osób w kryzysie i ich bliskich. Nad jakością treści merytorycznych czuwa Interdyscyplinarny Zespół Profilaktyki Zachowań Samobójczych, którego członkami są najlepsi specjaliści z całej Polski. Mamy nadzieję, że serwis będzie pomocny dla osób w kryzysie i ich bliskich, a uratowanie choćby jednego życia będzie dla nas ogromnym sukcesem – mówi Robert Lubański, dyrektor ds. prewencji w PZU.

Strona www.zwjr.pl podzielona jest na dwie części: „Strefę wiedzy” i „Strefę pomocy”. Strefa pomocy podzielona jest na sekcje „Potrzebuję pomocy” i „Chcę komuś pomóc”. Osoby w kryzysie i ich bliscy znajdą tu treści pomagające przezwyciężyć kryzys: vlogi pomocowe, animacje oraz wskazówki „Pomoc w 10 krokach”. W tej strefie każdy może także bezpłatnie i anonimowo otrzymać wsparcie specjalisty. Wystarczy do niego napisać, a odpowiedź nadejdzie w ciągu maksymalnie 3 dni. Po pomoc mogą zwracać się zarówno osoby z myślami samobójczymi, jak również ich bliscy, a w przypadku dzieci i młodzieży − rodzice i nauczyciele, którzy chcą wesprzeć podopiecznych w trudnej sytuacji. Na platformie jest także przydatne narzędzie ułatwiające znalezienie bezpłatnej konsultacji w najbliższej okolicy.

– Dzięki rocznej pracy naszych specjalistów udało nam się stworzyć wyszukiwarkę miejsc w całej Polsce, w których można znaleźć bezpłatną pomoc psychiatryczną, psychologiczną i prawną. Nasze narzędzie pozwala filtrować informacje na podstawie kryteriów miejsca zamieszkania, wieku – pomagamy zarówno dzieciom, jak i dorosłym − oraz tego, czy dana pomoc jest całodobowa, czy dostępna w określonych godzinach – mówi kierownik projektu dr Halszka Witkowska z Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego.

„Strefa wiedzy” przeznaczona jest dla tych, którzy chcą zrozumieć problematykę zachowań samobójczych. Znajdują się tam artykuły polskich i zagranicznych naukowców, poradniki, statystyki, rozmowy z ekspertami, a także podcasty „Przywróceni życiu” z udziałem osób, które pokonały kryzys. W tej części można również zapoznać się z najczęstszymi stereotypami dotyczącymi samobójstw w zestawieniu z podważającymi je faktami.

Osoby z problemami często pozostają z nimi same, ponieważ nie chcą lub boją się o nich mówić, a czasami nie mają w pobliżu kogoś zaufanego, do kogo mogłyby się zwrócić po poradę. Długotrwałym kryzysom często towarzyszy także depresja, która może doprowadzić do myśli i prób samobójczych. Problem dotyczy zarówno dorosłych, jak również młodzieży. Tylko w zeszłym roku w Polsce 5165 dorosłych i aż 107 dzieci odebrało sobie życie. Według statystyk na każde samobójstwo w grupie wiekowej do 18. roku życia przypada od 100 do 200 prób samobójczych. Samobójstwom można i trzeba im zapobiegać! Życie warte jest rozmowy!


Zdrowie

Sezam – co kryje się w jego nasionach? Wartości odżywcze i zdrowotne sezamu

Żaklina Kańczucka
Żaklina Kańczucka
7 czerwca 2021
Sezam - właściwości, alergia, olej sezamowy, sezamki
Fot. iStock

Sezam jest wartościowym elementem diety, którego właściwości nadal nie są powszechnie znane. Warto wiedzieć, co kryją w sobie małe nasionka, czym jest olej sezamowy oraz jak zrobić domowe sezamki? Jest wiele powodów, by częściej sięgać po sezam.

Sezam indyjski

Sezam indyjski (sezam wschodni lub kunżut), to pochodząca z Afryki, znana od tysiącleci j roślina oleista. Największe uprawy sezamu znajdują się w Indiach oraz w Chinach, ale można go spotkać także w krajach Ameryki Środkowej oraz w Sudanie, oraz w znacznie mniejszym zakresie w Europie, w rejonach znanych z gorącego i słonecznego lata.

Sezam to roślina jednoroczna, przedstawiciel rodziny połapkowatych. Jest byliną osiągającą nawet 1,5-metrową wysokość. Charakteryzuje się włochatą  łodygą, na której pojawiają się białe lub fioletowe kwiaty. Z kwiatów rozwijają się owoce — drobne nasiona, schowane w kilkadziesiąt sztuk we włochatej torebce.

Sezam - właściwości, alergia, olej sezamowy, sezamki

Fot. iStock/ Sezam biały i czarny

Sezam biały i czarny 

Ziarna sezamu mogą przybierać kolor biały, brązowy lub czarny. Najczęściej spotykane są dwa rodzaje sezamu — biały i czarny.

Sezam biały, czyli obłuszczony, posiada delikatnie orzechowy, słodki smak, tłoczy się z niego olej;

Czarny sezam, w łuskach, podobnie jak biały, posiada słodki smak, natomiast jego zapach jest znacznie bardziej intensywny.

Niezależnie od rodzaju sezamu, ziarna cechują się wysoką odpornością na jełczenie, dzięki zawartości dwóch naturalnych przeciwutleniaczy: sezamolu i sezamoliny.

Sezam — wartości odżywcze i właściwości

Sezam jest kaloryczny — w 100 g nasion znajduje się 572 kcal. Jednak nie są to tzw. puste kalorie, ale wynikające z obecności nienasyconych kwasów tłuszczowych i kwasów oleinowych, które są ważne dla zdrowia. Ponadto w ziarnach sezamu nie brakuje białka, wartościowego jak białko z jaja kurzego. Ziarna są także skarbnicą wapnia — 100 g ziaren sezamu dostarcza aż 1160 mg wapnia, podczas gdy 100 g żółtego sera — ok. 600 mg. Nie brakuje w nich także innych składników mineralnych, takich jak: selen, niezbędny dla prawidłowej pracy układu immunologicznego, oraz cynk, żelazo, magnez, miedź. Obecne są w nim także witaminy z grupy B i witamina E.

Sezam ma właściwości cenne dla zdrowia także ze względu na fitosterole (zawiera ich najwięcej wśród wszystkich ziaren). Fitosterole obniżają poziom złego cholesterolu, chronią przed chorobami układu sercowo-naczyniowego. Zawiera także lecytynę, konieczną dla prawidłowej pracy mózgu i całego układu nerwowego. Regularne spożywanie ziaren sezamu lub oleju dobrze wpływa na kondycję skóry, włosów i paznokci, ze względu na minerały (żelazo, magnez, cynk, miedź) oraz witaminę E, obecną w sezamie.

Sezam - właściwości, alergia, olej sezamowy, sezamki

Fot. iStock/Ziarna sezamu

Ziarna sezamu są bezpieczne w diecie cukrzyków, ponieważ mają niski indeks glikemiczny (IG = 35). Polecane są diecie przeciwko osteoporozie (zawartość wapnia) i anemii (obecność żelaza) oraz dla łagodzenia objawów RZS (ze względu na miedź). Ziarna sezamu mają działanie wykrztuśne, dlatego sprawdzają się przy mokrym, dokuczliwym kaszlu.

Sezam na zaparcia

Sezam, a szczególnie olej sezamowy, jest naturalnym środkiem na zaparcia. Warto go dodawać do potraw, ponieważ zawierają one zbawienny dla układu pokarmowego błonnik. Można rano, przed śniadaniem, wypijać miksturę, która ułatwi wypróżnianie. Do kubka wody wystarczy dodać łyżkę miodu i nieco oleju sezamowego.

Olej sezamowy

Olej sezamowy tłoczy się z nasion sezamu. W zależności od rodzaju nasion przybiera on barwę od jasnożółtej, po ciemniejszą, ma nieco orzechowy smak i aromat.

Sezam - właściwości, alergia, olej sezamowy, sezamki

Fot. iStock/Olej sezamowy

Olej z ziaren sezamu jest skarbnicą kwasów tłuszczowe wielonienasyconych i jednonienasyconych, natomiast niewiele w nim kwasów tłuszczowych nasyconych. Zawiera witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B9), witaminy A i E, oraz składniki mineralne, takie jak: wapń, żelazo, magnez, fosfor, potas i cynk. Podobnie jak surowe nasiona, olej sezamowy zawiera lecytnę i sezaminę, które są silnymi przeciwutleniaczami. Olej sezamowy nie nadaje się do smażenia, ponieważ wysoka temperatura nadaje mu gorzkiego smaku, oraz wpływa na przekształcenie zdrowych kwasów tłuszczowych w szkodliwe tłuszcze trans. Olej z ziaren sezamu wykorzystywany jest nie tylko w kuchni, ale także w pielęgnacji urody.

Sezamki

Sezamki to popularna przekąska produkowana z ziaren sezamu. Te dostępne w sklepach nie należą do najzdrowszych, ponieważ najczęściej dostępne sezamki zawierają jedynie 45-50% ziaren, reszta to cukier pod różnymi postaciami.  Aby sezamki były zdrowsze, należy przyjrzeć się etykiecie i poszukać najlepszego składu. Można także przygotować domowe sezamki.

Sezam - właściwości, alergia, olej sezamowy, sezamki

Fot. iStock/Sezamki

Domowe sezamki:

Do ich przygotowania potrzeba jedynie nasion sezamu i naturalnego miodu. Na około 100 g nasion sezamu wystarczy 5 małych łyżek miodu. Najpierw sezam należy uprażyć na patelni, aż się zarumieni, następnie dodać go do podgrzanego w rondelku miodu i wymieszać porządnie. Na blasze wyłożonej papierem do pieczenia formuje się blat sezamkowy i umieszcza na 15 minut w piekarniku, w temperaturze około 160-170ºC. Po tym czasie sezamki należy wyjąć i ostudzić — dopiero wtedy stwardnieją. Na koniec blat trzeba pokroić na odpowiednio mniejsze kawałki, formując sezamki.

Sezam w kuchni 

Nasiona sezamu cieszą się uznaniem szczególnie pod postacią wspomnianych sezamków oraz oleju sezamowego. Ponieważ mają ciekawy i przyjemny smak, oraz wartości odżywcze, są chętnie wykorzystywane jako podstawa chałwy, dodatek do hummusu w postaci tahini, oraz do chleba czy sałatek. Ziarna sezamu można jeść surowe lub prażone. Są oryginalne w smaku, dlatego w kuchni wykorzystuje się je często do sałatek i wypieków. Można je wykorzystać jako panierkę do mięsa i warzyw, marynowania mięs, lub składnik zdrowych domowych batoników i ciastek. Natomiast olej sezamowy jest niezwykle popularny w kuchni azjatyckiej, dodawany do potraw przyrządzanych na słodko jak  i wytrawnych, a w kuchni europejskiej najczęściej dodawany do sałatek i sosów, oraz past na kanapki.

Alergia na sezam

Sezam, podobnie jak inne nasiona czy orzechy, może wywoływać alergię. Po jego spożyciu mogą się pojawić się objawy takie jak ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka. Podobnie jak orzeszki ziemne, sezam zalicza się do produktów najczęściej wywołujących niebezpieczny dla życia wstrząs anafilaktyczny. Alergia na sezam może wiązać się z tzw. alergią krzyżową, czyli pojawieniem się także alergii na orzechy, mąkę pszenną, żytnią i owsianą, oraz kiwi.


źródło:  www.poradnikzdrowie.pl, www.ekologia.pl

 


Zobacz także

Idź w tango i… przejdź przez dzień tanecznym krokiem. Akcja #ŁapENDORFINY, wyzwanie #11

Co zrobić, by mieć więcej energii w ciągu dnia i nie zasypiać nad kubkiem kawy? To prostsze niż myślisz

8 nietypowych objawów raka, których nie wolno bagatelizować